Jadwiga Kozera

„Tu pracowała, a płaszcza nie mogła kupić”. Jadwiga Kozera wspomina „Corę”

Data powstania

9 czerwca 2026


Prowadzenie rozmowy

Agata Koszulińska, Dorian W. Widawski


Transkrypcja

Agata Koszulińska


Redakcja

Anna Roszman


Przygotowanie audio

Alicja Świerzewska

Wysłuchaj historię mówioną

 

Więc tak, pierwsze jakieś wrażenie, to znaczy nie wrażenie, tylko jakaś pierwsza informacja, to to z początku nie była „Cora”, tylko to były Zakłady Odzieżowe Obrońców Warszawy czy coś takiego, dokładnie nie powtórzę. Ale coś w tym stylu. Dopiero w latach gdzieś 70., może wcześniej, ja się mogę mylić rok, dwa, został jakoś zakwalifikowany jako zakład taki luksusowy, więc wtedy zmienił nazwę na „Cora”, no i oczywiście zmieniły się wynagrodzenia, standard i wszystko. Nawet dostaliśmy podwyżki płac i tak dalej.

 

A jak pani trafiła do tej pracy?

Do tej pracy trafiłam nieprzypadkowo, ponieważ kończyłam technikum odzieżowe. Tylko, no oczywiście, to była matura, więc wtedy matura to było tyle samo co dzisiaj studia, no bo to były lata 60. Ta podwyżka się… ta, no co, nie podwyżka. No brakuje słów. Ale…

 

Ten dyplom?

No dobrze, może mi przyjdzie. Że no, ten szczebelek wiedzy i wykształcenia ciągle się podnosi, prawda?

 

Teoretycznie.

Teoretycznie, no, praktycznie też, bo to co się kiedyś robiło po maturze, to dzisiaj trzeba mieć studia, bardzo się wszystko zmieniło. A więc ja jako, załóżmy, stażystka wtedy przez rok czasu przechodziłam przez wszystkie tam działy, produkcje, absolutnie przez wszystko. A potem SGPiS kończyłam, no i potem już trafiłam do księgowości, ale opowiem o tej produkcji przede wszystkim. No więc tam produkcja, no, to była oczywiście na akord, z tym że była taka komórka specjalna, która, że niby na akord, niby człowiek miał zarobić tyle, ile tych elementów, sztuk elementów wykona, ale to jednak było jakoś tam kontrolowane. Bo był taki dział specjalny, w którym pani ze stoperem, na przykład z jakąś tam inną no, szwaczką czy z kimś, łapała te sekundy, minuty, ile daną operację się wykonuje. I dopiero w stosunku do tego, ile mniej więcej powinien człowiek zarobić, a ile tego wykonuje, więc wtedy odpowiednio była ta operacja oceniana — Ile za to można zapłacić. Czyli to tak sobie niezupełnie można było zarobić, ile się chce. Poza tym, no, o tych wszystkich działach opowiem. Był…

 

A jakbyśmy jeszcze mogli się cofnąć. Czy jest pani z Warszawy? Czy to liceum skończyła pani w Warszawie?

W Warszawie. No to była, takie liceum, to to było takie jeszcze dwukierunkowe, bo było normalne, że tak powiem, takie no nie normalne, tylko takie podstawowe, że uczyło się oczywiście krawiectwa, a ja chodziłam do drugiego, gdzie w zasadzie uczyłam się na projektantkę mody. Tak, ja tam na egzaminie wstępnym nawet z rysunków zdawałam.

 

Czyli to też był jakiś świadomy wybór już po podstawówce?

No to znaczy ta sama szkoła, tak, ale już później, do którego to już nas szkoła kwalifikowała. Bo wszyscy zdawaliśmy oczywiście tam polski, matematykę, no i ten rysunek, i potem już, no, na podstawie tych naszych prac kwalifikowano nas albo do tego jednego skrzydła, albo do tego drugiego. No mnie zakwalifikowali do tego właśnie… na tego projektanta mody, więc myśmy miały nawet 6 godzin rysunków w ciągu tygodnia. No, to znaczy, to też polegało na tym, że oczywiście jakieś projekty, jakichś ubiorów. Poza tym same chodziłyśmy do magazynów, wybierałyśmy sobie co tam… z czego sobie to wyobrażamy. No i oczywiście same żeśmy to szyły, wykonywały.

 

Czy to było najmodniejsze liceum w Warszawie w takim razie?

No dużo było, bo egzaminy były konkursowe. Ja z rodzicem nawet musiałam iść, żeby mnie do tej… jak chciałam do tej szkoły pójść. No ale ja o szkole teraz mówię.

 

To też jest dla nas ważne z skąd się pani wzięła w „Corze”, no bo rozumiem, to było spójne z wykształceniem…

Spójne z wykształceniem, tak.

 

I też jak szła pani do tego liceum, to czy wyobrażała sobie pani jakoś swoją przyszłość?

No trudno powiedzieć, jeśli się ma 14 czy 15 lat, no oczywiście, że taką ot, krawcową to nie chciałam być, chciałam coś więcej. No ale wtedy wybór szkół był też zupełnie inny. Takich różnych… jak dzisiaj, elektronicznych, informatycznych i jakichś tam jeszcze, już nie wiem, nieraz moi bratankowie opowiadają, że idą do jakiejś szkoły, o której ja w ogóle nie kojarzę, że taka jest. To wszystko było co najmniej 60 lat temu, więc to wszystko było inaczej. Wtedy to nawet szkoła zawodowa to była mała matura. Dzisiaj szkół zawodowych nie ma, a jeśli, to jest się robotnikiem. Wtedy szkoła zawodowa to też była tak zwana mała matura, też się pisało normalnie prace na koniec i zdawało egzaminy. Więc to wszystko było inaczej.

 

No właśnie, a żebyśmy tak jeszcze się coś o pani dowiedzieli, bo nie zapytaliśmy o imię i nazwisko, i o takie podstawowe informacje.

No tak, Kozera Jadwiga jestem.

 

I ta edukacja przypada na jakie lata mniej więcej? Tak żebyśmy po prostu też zrozumieli, w jakim jesteśmy czasie.

W 66. robiłam maturę. No to 61. chyba było jak…

 

61. było jak…

… zaczęłam. No i tak, dalej o tej „Corze”. No i ponieważ ja byłam absolwentką takiej szkoły, więc byłam na tym stażu i przechodziłam przez wiele działów. Prawie przez wszystkie działy, jakie tam były. No więc takie do przygotowania produkcji, no, to właśnie… nazwy działów nie pamiętam.

 

Mhm.

Ale właśnie ten, który z tym ze stoperem chodził i wyliczał te normy… Potem była tak zwana przymierzalnia chyba, czy nie wiem już jak, ale były takie ekrany, przez które przechodziły tkaniny, które trzeba było dokładnie obejrzeć czy nie mają jakiejś wady… Potem było laboratorium, gdzie te tkaniny badano pod względem jakiegoś ścierania, czy się szybko zniszczy, czy się szybko przetrze, czy się nie odbarwi. Więc tam te tkaniny były badane jeszcze… no i dopiero potem już… no, i oczywiście te błędy naznaczane jakąś tam nitką. No, w tej chwili właściwie sklepów z tkaninami nie ma. Kiedyś po wojnie to w zasadzie odzieży gotowej było mało, tylko bardzo dużo właśnie sklepów z tkaninami. No i jak właśnie ta tkanina była sprawdzona pod wieloma względami… no to były rysowane szablony, znaczy tam przykładane szablony na te, bo to składano na wiele warstw, taką tkaninę, układano szablony, no i szły do krojowni, krajalni, krojowni może. No i tam maszyną te całe, takie wysokie, te sterty tej tkaniny wycinano. No a potem to już szło po prostu na… tam było wiele takich tych, grup… no i każda tam co innego lub to samo… no, to już szwaczki szyły. No i oczywiście to było podzielone na różne elementy. Jedna szyła rękawy, druga boki, trzecia kołnierzyk. Ktoś tam w końcu to wszystko łączył. No i tak wychodziły, wychodziła w końcu całość. No a w ogóle tak nawiasem powiem, że wtedy chyba robocizna w Polsce była bardzo tania. Bo Niemcy też u nas szyli. Opłaciło im się przywozić z Niemiec maszyny, tkaniny tu, żeby im to zrobiono, potem transportować gotowe do… I mimo to było i tak taniej, niż to by robili ich pracownicy. A myśmy też jeszcze z tego powodu, że oni u nas tam byli, to myśmy też jeszcze dostawali oprócz pensji, premii, która nam się tam należała, dostawaliśmy jeszcze premie eksportowe. No i ta premia była dość wysoka, wyższa ze trzy razy od tej, którą braliśmy od nas, z naszego zakładu. Więc to takie koszty, a to wszystko im się jeszcze opłaciło, było jeszcze taniej, niż gdyby to było wykonane u nich.

 

Waluta inna.

No wtedy były jeszcze marki.

 

A oni mieli swoje hale w takim razie? Bo mieli swoje maszyny?

Nie, nie, to myśmy, nie, to myśmy… To znaczy może nasz warsztat nie był w aż tak nowoczesne maszyny zaopatrzony. Może tamte były lepsze, ale to myśmy, Polacy, wszystko robili. Oni tylko przywozili sprzęt i materiał. A myśmy to robili wszystko, myśmy byli tą siłą roboczą.

 

Tak, tak, ale jeżeli przywozili swoje maszyny, to czy była taka osobna hala niemiecka?

Nie, nie, absolutnie nie. To było po prostu dołożone do jakiejś tam grupy, bo trzeba było jeszcze zrobić coś, czego myśmy na przykład naszymi przyrządami nie mogli zrobić. Więc jakaś tam jedna, dwie dodatkowe.

 

A tak żebyśmy mogli sobie to wyobrazić, że jak wyglądał ten zakład…

No to był ogro… No tak jak nieraz w telewizji się ogląda. Ogromne sale czy tam hale. I na takiej hali to nieraz były… i to było chyba dwupiętrowe, jeśli pamiętam, więc tych zespołów to było jednocześnie ze cztery. Załóżmy, ze dwa, na każdym… po dwa na każdej hali. Jednak jeden po prawej, drugi po lewej. Na pierwszym piętrze to samo. A na dole był jeszcze sklep, w którym można było te nasze produkty kupić. A potem to nawet był taki specjalny przy Placu Konstytucji. Też były tylko wyroby „Cory”. No ale to już państwo na pewno nie pamiętają, bo to było wszystko dawno.

 

No i my nie z Warszawy.

A no to już insza inność, jakby powiedział Pawlak.

 

Co więcej, „Cora” znika wtedy, kiedy my się rodzimy. Trochę przesadzam, ale jednak się rozmijamy z tą historią. To nas ciekawi jako coś, czego nie możemy w żaden sposób zobaczyć dzisiaj, nawet jak wyglądają hale. Nie ma śladu po tym…

No nie, no w tej chwili w ogóle, kiedyś to szła taśma, w wielu innych zakładach, nie tylko w „Corze”. I każdy wykonywał swój element. W tej chwili robią to roboty. Więc niedługo człowiek w ogóle nie będzie potrzebny.

 

A czy na tym stażu miała pani jakieś docelowe stanowisko?

Nie, ja tam… właściwie ten mój staż to polegał na tym, właściwie, że ja tam chodziłam i oglądałam. To znaczy, na produkcji też byłam chyba, z miesiąc czy dwa, już nie pamiętam, ale też byłam. No ale mnie tak szybko, jak innym, nie wychodziło. No więc, na tej produkcji, no, to ja niby też tam sobie notowałam, ile czego zrobiłam, ale w zasadzie to ja dostawałam taką tę pensję… tego stażysty.

 

A czy wiedziała pani, do jakiego stanowiska się przygotowuje? Docelowo?

To znaczy, z początku byłam po prostu szwaczka. To znaczy… jako szwaczka. A potem przez te różne działy, no to też właściwie nic nie robiłam, tylko patrzyłam i obserwowałam, co tam te panie robią, no. Więc to był właściwie taki, no… tylko orientowanie się co tam jest, ale pracy żadnej. Ale tak było tylko rok, a potem już przeszłam do księgowości.

 

Rok od 66., od razu po maturze…

Tak, po maturze, tak gdzieś 67., załóżmy, już byłam w księgowości. No, ale jak byłam w księgowości… A w sklepach… No, to też się dziwiłam, że na przykład płaszcz zawsze nie kosztuje na przykład 502 złote, tylko równe 500, albo… A tam po prostu się ceny zaokrąglało. I na przykład do 50 złotych, do 49 złotych, to była cena o te 49 złotych niższa, czyli jak kosztował 549 to kosztował 500, ale jak kosztował 551, to znaczy według kosztów… no to w sklepie był już za 600. Czyli ceny były do 50 złotych czy tam do 100 zaokrąglane.

 

A jak to się stało, że z tego liceum krawieckiego, przechodząc do zakładu związanego z krawiectwem, po roku trafiła pani do księgowości jednak?

No bo po pierwsze, byłam już wtedy na SGPiSie, a po drugie…

 

A co to SGPiS?

Dzisiejsze SGH.

A po drugie, no, akurat tam się zwolnił etat. Bo jak przeszłam już te wszystkie działy i nie mieli co ze mną zrobić, to trafiłam do kadr. No tam w tych kadrach też trochę byłam, może miesiąc, a w końcu te panie mówią: „O, pani tam się uczy, a tam się zwolnił etat”. No to tam poszłam. Kierownik przyjął, no i tak pracowałam chyba 7 lat. Więc i od strony produkcji, i techniki, i rachunkowości, właściwie zwiedziłam wszystko.

 

Czy to było postrzegane jako bardziej komfortowa praca niż na hali?

No może nie tyle bardziej komfortowa, ale… No mówię, miałam maturę, a wtedy matura to była… dużo znaczyła. Bo tam na tej produkcji to były i takie kobiety, które nawet szyć nie umiały. Więc na przykład prasowała coś tam albo wygładzała. Prasowała jakieś elementy. Więc to było dużo osób i z podstawowym wykształceniem nawet.

 

A jakie były relacje? Czy działy się trzymały ze sobą, czy wszyscy się znaliście?

Tam nie było czasu. Już w tych wszystkich pozostałych działach, czy tam tego, to tak. Tam był czas na to, żeby sobie porozmawiać. Ale na produkcji to nie. Tam nie było czasu. Bo trzeba było… No bo to była taśma. Ja się nie mogłam spóźnić z jakąś… za długo czegoś robić, żeby sobie z kimś porozmawiać. Bo czekała następna osoba, która miała dalsze elementy robić. I ona mnie poganiała, bo gdybym ja się spóźniała, to ona by nie zarobiła. Ja czekałam na coś, co ktoś robił przede mną, ze mną ktoś, kto robił po mnie. Więc maszyny… Była tylko półgodzinna przerwa na śniadanie. No to wtedy w ogóle maszyny na hali wyłączano z prądu. No i po pół godziny, załóżmy, włączano i wszyscy do roboty. Więc tam na pogaduszki nie było czasu. No później, bo byłam jeszcze też na… jak to się nazywało? No… ten, co sprawdza produkty, jak już schodzą z taśmy. Kontrola techniczna? Nie wiem.

 

Albo kontrola jakości?

O, kontrola jakości. Więc jeszcze też oglądałam te już całe, uszyte elementy, które miały już iść na sprzedaż. Czy nie mają jakiejś wady, defektu, no, czy jak to tam nazwać. No więc ja mówię, przeszłam przez wszystko.

 

A często miały defekty?

Rzadko, ale zdarzały się.

 

A jakiego rodzaju defekty były takie, że nie, nie można było puścić dalej?

No niekoniecznie, to aż takich to nie było. Bo jeśli coś było nie tak, to każda osoba sobie zapisywała, który numer, bo to wszystkie te produkty były numerowane jakoś tam. No i mówiło się: „O, taki numer i taki to jest źle, czy tamto źle” i wracało do tej osoby, która to wykonywała, żeby poprawiła.

 

Jeżeli dobrze rozumiem, to raczej takie znajomości właśnie towarzyskie to…

Absolutnie żadnych.

 

… tylko na przykład dział księgowości ze sobą bardziej się znał? Bo to też duży zakład, więc…

Ogromny, tam ponad 2000 ludzi chyba pracowało. Bo to się jeszcze pracowało na dwie zmiany. Od 6:00 do 14:00 i potem od 14:00 do 22:00. Oczywiście cała administracja, wszystkie te gabinety, że tak powiem, to tylko od 8:00 do 16:00, ale produkcja to była na dwie zmiany.

 

A na czym polegała pani praca jako tej księgowej? Jak taki dzień pracy wyglądał?

No to już inaczej, tak jak w każdym biurze, no.

 

A czyli jak? Bo to się też pewnie zmieniało.

No, no każdy…

 

Komputery były inne.

No ja komputerów z początku… Tam to jeszcze w ogóle nie było. Ja pracowałam też przez jakiś czas na tak zwanych Ascotach. To były niemieckie maszyny, sprowadzane z Niemiec. Ale one też dawały dużo, dużą pomoc, bo ona już i sumowała, i w pionie, i w poziomie. Była odpowiednio zaprogramowana. Na tym się robiło listy płacy też. Była tak zwana rachuba, która wyliczała komu ile, ale tylko każdemu oddzielnie. A na tej Ascocie ona wyliczyła wszystkie te dodatki, czy podatki. No i potem oczywiście sumowała każdą rubrykę w pionie. Więc to też była duża ulga dla tej rachuby, że oni nie musieli tego wszystkiego na maszynkach liczyć. A z komputerami to ja się zetknęłam dopiero, jak już pracowałam w inżynierii. Ale to też z początku się woziło do specjalnej firmy, która miała te komputery, bo z początku Odra to przecież cały pokój zajmowała. A potem jak instytucja kupiła już te klasyczne, ale też nie takie…

 

Ale to rozumiem, że w inżynierii już w innej firmie?

To już zupełnie inna firma.

 

A to spróbujmy sobie przejść ten taki dzień. O której się zaczynał, jakie były zadania do wykonania?

No więc, no mówię, to tak działami, no. W każdym…

 

U pani?

A u mnie? No to już później… ta księgowość najdłużej.

 

No właśnie, to w tej księgowości…

No to też była księgowość kosztów, księgowość materiałowa, księgowość finansowa.

 

Czyli to też był duży dział.

Też było… dział ogromny, podzielony na… o, kasa jeszcze. Tych pododdziałów, że tak powiem, było dużo.

 

A tak trochę o relacjach w pracy w tym dziale?

No, no tak jak wszędzie, no. Oczywiście jak się spotkało miłych ludzi, to były i pogaduszki, i wszystko, ale kiedy człowiek pracował, to pracował. Bo to, no niestety, swoją… jakiś, jakiś przydział pracy też człowiek miał, no i musiał się z tego wywiązać.

 

No a wspomina pani jakąś relację szczególnie dobrze? Jakąś koleżankę, kolegę… Ktoś tak zapadł w pamięć?

Nie, to było jakoś tak wspólnie. No w takim pokoju to też było nieraz i z 10 osób, bo to był duży zakład i tych osób w administracji też potrzeba było dużo. Więc na pewno najbardziej człowiek się stykał z tym, kogo miał bliżej biurko.

 

A może pani opowiedzieć, jak wyglądały te biura tak dosłownie? Gdzie się wchodziło? Tu stały biurka, w taki sposób i…

No… no to wszystko normalnie, no o, takie jak i dzisiaj.

 

Jakbyśmy w ogóle nie wiedzieli, jak biuro może wyglądać.

No to też były duże sale, ponieważ jak pracowało tam na przykład z 10 osób, no to sala też musiała być duża. No i najczęściej to były biurka takie en face, twarz do twarzy. Nie tak jak to na maturze, że wie pani, jedno za drugim w rządku, tylko raczej tak właśnie en face, twarz do twarzy, po dwa. No i tam następne. No i oczywiście kierownik, który miał już pojedyncze. A kierownika sobie ceniłam, bo on nie zwracał uwagi, co ja teraz robię, czy ja pracuję, czy ja śpię, czy ja jem. (śmiech) Po prostu przychodził termin i ja miałam mieć swoją pracę wykonaną. A jak ja to robię, to się zupełnie tym nie interesował.

 

A czy pamięta pani jakieś nazwiska, na przykład tego kierownika?

O, pamiętam! Bo był niskim mężczyzną i jeszcze nazywał się Niski, więc myśmy mówili na niego kierowniczek.

 

On wiedział o tym?

Nie przypuszczam. (śmiech)

 

I mowa o kierowniku tego działu, nie całej „Cory”?

Nie, nie, nie. No „Cora” to był dyrektor, bardzo… bardzo srogi zresztą. Nie można się było spóźnić. Jak się ktoś spóźnił dwa razy w miesiącu, to już ta premia eksportowa przepadała. Dwa razy w miesiącu.

 

I przez ten cały czas był jeden kierownik i jeden dyrektor?

Tak. No przez te parę lat, co ja byłam, to był cały czas ten sam dyrektor, Soroka czy jak on się tam nazywał. No i ten jeden kierownik.

 

A jak to te spóźnienia były, czy był jakiś moment odbijania karty?

Nie, wtedy kart się jeszcze nie odbijało. Chodziło się do kadr podpisywać listę.

 

Codziennie?

Codziennie. I jak była punkt ta ósma na przykład, no to już kadrowe listę zabierały i stawiały ptaszki.

 

I taka kolejka się ustawiała przed ósmą i tam wszyscy czekali?

No tych kart, każdy dział miał swoją, prawda, więc to takich kolejek nie było, bo tych list było kilka.

 

To jest ten czas, kiedy też w „Corze” pojawia się Grażyna Hase. Czy pani ją jakkolwiek pamięta?

Nie, to już nie. Hase była chyba później.

 

Możliwe. Pamiętam, że była rzeczywiście pod Syroką i w tym okresie, ale…

Możliwe, ale to ja już nie pamiętam.

 

Niektórzy o tej jej pozycji w „Corze” mówią jako o specyficznej. Rzeczywiście wytworzyła jakąś taką pozycję, której nikt inny tam nie miał. Że miała taką swoją jakby markę w ramach systemu, który nie pozwalał mieć swojej marki. Czy były w „Corze” takie, nie wiem… jakieś osoby… Rozumiem, że relacje były bardziej grupowe, ale jakieś takie osoby, które się zapamiętało z jakiegoś powodu, bo robiły jakieś projekty albo…

Nie, nie, tego nie, tego… to jeszcze nie przy mnie.

 

A jakiś ochroniarz, którego wszyscy lubili albo coś takiego, co zapadało w pamięć jako specyfika tego konkretnego miejsca?

No w ogóle ja się stamtąd zwolniłam, bo tam był ogromny rygor. No ja się nie dziwię, tyle tysięcy ludzi, tej administracji cały budynek, więc gdyby nie ten rygor, być może on by sobie, ten dyrektor, nie poradził. Więc mówię, dwa spóźnienia i brak premii. Poza tym przechodziło się, jak się na przykład z produkcji wychodziło, no to przechodziło się przez takie specjalne przejścia, gdzie byłyśmy, no, jak to… sprawdzane, kontrolowane, czy czegoś nie wynosimy, czy nawet szpulki nici, już nie mówiąc o jakimś tam całym żakiecie czy czymś, tylko właśnie czy się czegoś nie wynosi. Więc przez takie bramki się szło i byłyśmy sprawdzane przez te wszystkie kontrolerki. Poza tym, żeby opuścić zakład, nawet żeby wyjść na chwilę, trzeba było mieć przepustkę. Więc tam był ogromny rygor. Żadnej swobody, żadnej. No tak jak teraz, to z biura sobie pani wyjdzie, gdzieś tam coś załatwi i pani wraca, wtedy to absolutnie. No trzeba było się wytłumaczyć przed kierownikiem, poprosić i dał przepustkę albo nie. Chociaż zazwyczaj to już tym swoim pracownikom raczej przeszkód nie robił, ale mówię, tu już trzeba było mieć przepustkę. A poza tym bez przerwy była też taka pani, która też bez przerwy w tej po… pouciekały mi te wszystkie nazwy, ale taka ta jakaś kontrolka, jakieś coś, która bez przerwy patrzyła, oglądała, czy ktoś wchodzi, czy nie wchodzi. Poza tym oczywiście, tak jak to w PRL-u było, była gdzieś tam w podziemiach oczywiście jakaś tam kontrola, jakieś telefony takie, wiecie, takie alarmowe czy coś, jakby się coś tam wydarzyło. No i tak jak w każdym zakładzie pracy był utrzymywany przez nas jakiś wojskowy, który też nad wszystkim tam pieczę trzymał.

 

A co on robił? To też nie jest tak, że my wiemy bardzo obszernie o tych czasach, więc to trzeba nam przybliżać i opowiadać.

No więc ten wojskowy nic nie robił, siedział, no ale pensję trzeba było mu dać, no. (śmiech)

 

A to słowo to chyba dyżurka, ta osoba?

O! Dyżurka.

 

A tak myślę, że jeszcze nie wiemy… Skąd pani przyjeżdżała do pracy? Z daleka, z Woli, z…?

Z daleka miałam do pracy, bo „Cora” była na Terespolskiej, a ja mieszkałam wtedy jeszcze w pobliżu Redutowej. No więc do pracy miałam raczej daleko.

 

A dużo osób dojeżdżało? Bo zdaje się, że do „Cory” dojeżdżali też spod Warszawy, zewsząd tak naprawdę?

Tak, tak, tak. Byli tacy, co przyjeżdżali pociągami.

 

A czy były jakieś benefity z tego, że się pracowało w takim zakładzie? Bo rozumiem, że nie można było wynieść materiałów ani gotowych krojów?

No nie. Poza tym nawet jak się kupiło coś w tym sklepie, gdzie sprzedawano już te wyroby gotowe, to trzeba było iść do strażnika, żeby to ostemplował, że ja to kupiłam, nie ukradłam. I dopiero mogłam to nosić.

 

A czy pamięta pani jakieś stroje, które tam właśnie kupiła?

No nie, ja akurat nie kupowałam nic, no ale byli tacy, co kupowali. Chociaż zresztą to te produkty były… wiecie przecież, że tam w tamtych czasach to prawie nic nie było. No więc… jak nawet ktoś coś kupił, no to mówię, ostemplowane i nieraz to mimo że mieli własne sklepy, to też niewiele tam było.

 

A czemu nie kupowała pani?

No po prostu nie miałam chyba takiej potrzeby. Tym bardziej, że ja po tej szkole byłam, więc potrafiłam sobie sama poradzić, bo wystarczyło kupić „Burdę”, kiedyś tego było bardzo dużo, wyciąć sobie wykrój i samej sobie uszyć.

 

A gdzie kupowała pani materiał?

No czasem się zdarzyło coś kupić.

 

Materiał?

Materiał, czasem się zdarzyło. Bo tego to jeszcze jakoś tam było. No najgorsze… wtedy było źle, ale jeszcze gorzej było w latach 80., no to wtedy już absolutnie nic nie było, o.

 

Czyli dzisiaj nie ma pani nic z „Cory”?

Nie, absolutnie nic.

 

A czy to zainteresowanie modą jakoś po liceum kontynuowała pani?

No nie, potem zmieniłam pracę, pracowałam w inżynierii, zupełnie inny typ prac, bo to już, no, wiadomo, sama nazwa wskazuje. Tu już pracowałam na Świętokrzyskiej, więc miałam wszędzie blisko, inny rodzaj pracy i w ogóle.

 

A tak sama dla siebie, jak pani mówi, że szyła, to czy to było tylko z konieczności?

Raczej z konieczności, a w latach 80. no to już w ogóle, bo na przykład człowiek dorosły to zawsze coś tam miał i zawsze w ciągu pół roku mu się nie zniszczyło, więc nosił parę lat. Ale gorzej jak były dzieci, one nie chciały zrozumieć, że nie mają rosnąć, tak? (śmiech) No i wtedy już trzeba było sobie samemu radzić.

 

A właśnie, a jeśli chodzi o dzieci, to czy tam była jakaś taka infrastruktura przedszkolna, żłobkowa? Jak to wyglądało?

Nie, nie, tego nie było. Ale chodzi pani o „Corę”?

 

Tak.

Nie, nie. Nie, bo są, owszem instytucje, które tam organizowały tego typu… ale tam nie było.

 

A co było w „Corze” poza pracą? Coś charakterystycznego?

Poza pracą, ha! Nie, wtedy o rozrywkach nie myślano.

 

Wczasy?

Wczasy? To znaczy były związki zawodowe, owszem, które nawet właśnie, no, załatwiały nam bilety do teatrów, do opery, to znaczy, no… Też trzeba było za to płacić, ale mniej. No i poza tym „Cora” miała nad Wisłą taki ośrodek wypoczynkowy z basenem. No i mieliśmy gdzieś chyba na Podkarpaciu też, jakiś ośrodek wypoczynkowy też, że tam można było też wyjechać. No a poza tym też faktycznie organizowali jeszcze jakieś tam inne… że do innych ośrodków można było pojechać, ale już nie ich, tylko tych z funduszu wczasów pracowniczych.

 

Korzystała pani z tego?

Raz chyba skorzystałam. A potem już… to już mąż załatwiał. (śmiech)

 

A czy te ośrodki „Cory”, one były nowoczesne, ten z basenem, czy to było coś nowego?

No nie, nie, to był… to był basen, nie, absolutnie, to nie było coś byle co, że tak powiem. Z tym tylko, że to było za blisko Wisły. Teraz to państwo tego nie rozumieją, ale kiedyś to były często powodzie.

 

I do tego basenu woda z Wisły?

Nie, woda z Wisły nie dostawała się do basenu. (śmiech) To nie te czasy. Mówię, wiele lat kiedyś to i przy tych ulicach przy Wiśle to worki z piaskiem leżały, bo Wisła tak wylewała. No w tej chwili mamy problem, żeby w ogóle woda w Wiśle była, no. No wiele, wiele rzeczy się zmieniło i to… raczej niektóre na minus, no.

 

O, a co się zmieniło?

No właściwie, no to mówię, no… no choćby o tej Wiśle. Na zasadzie jeśli chodzi o życie takie… to powszednie, no to raczej na plus, no. Zwłaszcza teraz, kiedy wszystkiego w bród i na siłę człowiekowi wciskają, nawet jak nie chce i ma dość. W tej chwili to tylko służba zdrowia, no. O to się tylko trzeba martwić, bo jest tragiczna. A pozostałe rzeczy, no to wszystko dostępne. Tylko dla emeryta na przykład kultura to też jest… Kultura dla emeryta nie jest teraz. Kino tylko zostało. No ewentualnie muzeum.

 

A czy, tak na przykład, jak dowiedziała się pani, że chcemy porozmawiać o „Corze”, to to był taki powrót do czegoś, o czym pani raczej nie myśli, czy jakoś to jest ważne dla pani?

To znaczy, no to jest pewien element jakiś mojego życia, ale żeby go… po prostu, taki powszedni, ani nie chcę zapomnieć, ani nie chcę go specjalnie zapamiętywać. No po prostu był w moim życiu.

 

Chcieliśmy po prostu zapytać, czy pamięta pani topografię tego całego kompleksu, ponieważ już nie mamy po tym śladów. Jak to wyglądało, jakie to robiło wrażenie, czy to było bardzo duże, wysokie, nowoczesne, czy i jak się po tym można było poruszać?

No, to znaczy najbardziej zwyczajne, niczym się nie wyróżniało. Chyba było dwupiętrowe, jak dobrze pamiętam. Duże. Ale to też muszą mi państwo wybaczyć, to było ile lat temu? Pięćdziesiąt…

 

Ta część miasta się też dynamicznie zmieniła w ostatnich latach. „Cory” już nie ma. I też nie ma tak wielu fotografii akurat z tego rejonu. Więc tak trochę wypytujemy, jak w ogóle tam było w okolicy. Czy to była fabryka pośrodku niczego?

Nie no, były jakieś zabudowania dookoła i tam teraz nawet na samym rogu Terespolskiej i Grochowskiej widać, że tam jakieś centrum muzyki powstaje.

 

Tak, Sinfonia Varsovia powstaje…

A kiedyś, to ja powiem wam, tam było coś z weterynarią.

 

Tak, tak, SGGW miało tam swoją… chyba uczelnię po prostu.

No a teraz… no tak, a teraz mówię, no widzę muzyczne jakieś. No bo często tędy przejeżdżam, bo teraz z kolei jeżdżę tam do antykwariatu na Kickiego.

 

Czy pensja, którą miała pani jako ta księgowa, jak ona się plasowała na tle takiej średniej warszawskiej czy krajowej?

To znaczy, nie odstępowała specjalnie ani na plus, ani na minus. No była taka dostępna, no taka wystarczająca. Tym bardziej, mówię, że jak przeszliśmy na ten luksus, to ja jak pierwszą pensję dostałam 1200 złotych, no to jak „Cora” zmieniła tę swoją kategorię, no to dostałam 300 złotych podwyżki. No więc jak na lata 60. zarabiałam 1500 złotych, to nie było źle.

 

Czy to przemianowanie „Cory” było jakimś dużym wydarzeniem?

Tak, tak. No mówię, żeśmy nawet pieniężne podwyżki dostali, bo po prostu jako coś luksusowego, to i bardziej luksusowe pensje musiały być. To znaczy do luksusu dużo brakowało, ale jednak to wpływało na nasze uposażenie.

 

A poza tą dużą kontrolą i trudnością w ogóle w poruszaniu się w przestrzeni, co było największym wyzwaniem w tej pracy?

No nic szczególnego nie zapamiętałam.

 

A co było szczególnie trudne, wyzwaniem jakimś, coś takiego się zapisało? Albo co pamięta pani jako przyjemne, udane? Brakuje tego dzisiaj w miejscach pracy?

Mnie jest wiele rzeczy już trudno w tej chwili powiedzieć, bo trafiłam na czasy, kiedy dwa razy mój zakład pracy padł. Więc miałam gorsze elementy w życiu, jak miałam 55 lat i moja instytucja, inżynieria, padła, to już nie mogłam znaleźć pracy, bo byłam za stara. Bo wtedy chcieli tylko młodych i jak oni tam nazywali? A, z doświadczeniem. To jedno z drugim się kłóci, bo albo to, albo to. No więc ponieważ w życiu doświadczałam, przeżywałam większe zawody jakieś, no to stamtąd takiego złego nic nie pamiętam, bo pracowałam ile chciałam, to znaczy ile chciałam — że kiedy chciałam, to się zwolniłam, kiedy chciałam, pracowałam. A potem już przyszły lata 80., przyszedł kryzys, więc było o wiele gorzej.

 

Czyli ten koniec inżynierii to jeszcze nie lata 90., tylko 80., tak? Czy już 90.?

Dziewięćdziesiąte już były.

 

Jest trochę tak, że „Cora” też nas interesuje dlatego, że już nie istnieje i przez to, że to miejsce przestało istnieć. Więc to, co się wydarzyło w ramach transformacji ustrojowej, jest dla nas jakoś istotne. Zwłaszcza, że na pewno my przychodzimy na świat już w nowym systemie. I tak pytamy o tę przeszłość, zastanawiając się, co tam było innego niż jest dzisiaj.

Ja coś państwu powiem. Tak jak z „Corą” się w 75. roku pożegnałam, tak w ogóle więcej już nic o niej nie wiedziałam. Nawet nie wiedziałam, że ona już nie istnieje, bo po prostu już przestała mnie interesować.

 

Też relacji towarzyskich żadnych pani nie utrzymywała?

Nie, nie.

 

Mogę powiedzieć, że my wiemy od innych osób, że rzeczywiście osoby utrzymują kontakt.

Aha.

 

I mamy umówione rozmowy, że ktoś mówi, że jak z nami porozmawia, to nam da kolejne kontakty. Czyli jednak jakieś tam relacje się utrzymały do dzisiaj.

No możliwe, ale to może późniejsze. Późniejsze, to się zgadzam, bo do tej pory to ja mam w tej chwili 80 lat. A były dużo starszych osób ode mnie, więc nawet nie przypuszczam, żeby jeszcze żyły. Więc to było za dawno, za daleko z czasem.

 

Właśnie jak to pani powiedziała, to sobie wyobraziłam, że „Cora” jako taki duży zakład pracy mogła właśnie przyciągać bardzo różne osoby, jako po prostu źródło pracy. Czy jakoś tak ma pani pojęcie, na przykład jakie osoby trafiały na tę halę; coś pani wspominała, że były na przykład osoby, które nie umiały szyć, tylko prasowały. Czy było dużo takich osób, które nie bardzo miały wykształcenie?

Znikome. Tak. No tu w księgowości, jak żeśmy byli, to faktycznie już wszyscy to średnie wykształcenie mieli. Ale tam na halach to naprawdę byli może nawet… i zdarzył się analfabeta. To były czasy, ho ho, przecież Gomułka. No ponieważ po wojnie był ogromny analfabetyzm, prawda, więc Gomułka, no, jakie minusy miał to miał, ale ten jeden wielki plus trzeba mu dać, że stworzył szkoły i podstawowe, i średnie, wieczorowe, że kto chciał mógł to wykształcenie osiągnąć.

 

Też trafiliśmy na informację, że w „Corze” była jakaś szkoła zawodowa. Czy coś takiego pani kojarzy?

Nie.

 

Może też później?

To może później.

 

A stołówka była?

Była, była, stołówka była.

 

O właśnie, stołówka — czyli była! Wcześniej pytaliśmy o to, co jeszcze poza tą pracą było i stołówka była w takim razie. I może coś jeszcze takiego poza biurkami i halą pracy, właśnie stołówka?…

No bo muszą mi państwo zwrócić uwagę na to, że ja wszystkiego nie pamiętam, bo po pierwsze duża odległość czasu, a po drugie nie ze wszystkiego człowiek korzystał. Bo gdybym z niej korzystała, to bym na pewno zapamiętała.

 

Nie korzystała pani ze stołówki?

No sporadycznie.

 

Czyli to nie było takie miejsce, w którym wszyscy się spotykali o określonej godzinie i…

Nie, nie, nie. To było tam kto chciał.

 

Czyli szło się do pracy ze swoim jedzeniem? Pani chodziła ze swoim?

Tak, z kanapką i już.

 

Z kanapką, to też…

I obiad w domu. Bo najpierw robiła go mamusia, a potem ja musiałam zrobić rodzinie, tak?

 

A czy ta przestrzeń stołówki to była jak kawiarni, czy to była też taka hala ze stolikami?

No hala duża, ale stoliki czteroosobowe. Czyli nie było jakiegoś takiego zbiegowiska, tylko stolik można sobie było wybrać i usiąść z kimś, z kim się nawiązało dobre kontakty, z koleżanką na przykład z pokoju, no.

 

A jedzenie było przyzwoite?

No chyba nie.

 

Chyba nie. Skoro pani nie jadała tam, to mogła to mogła być przyczyna? Albo na przykład cena?

Nie, no mówię: najpierw mamusia gotowała, a potem ja i tak musiałam obiad ugotować dla rodziny, bo miałam męża, dwoje dzieci.

 

Czyli w trakcie pracy w „Corze” uczyła się pani i też w trakcie tej pracy skończyła szkołę i założyła rodzinę, i się też wyprowadziła z domu rodzinnego?

Tak, tak. I później już z Solca jeździłam, no to było trochę bliżej.

 

Ale męża nie poznała pani w „Corze”?

Nie.

 

A dało się w ogóle poznać tam męża? Jakie były proporcje płci?

No, to znaczy, większość była kobiet, bo jednak przy maszynach siedziały kobiety. A mężczyźni to oczywiście administracja, dyżurka, ci no… No strażnicy, którzy tam…

 

Kierownicy.

Kierownicy. No i tam ta kontrola jakości, czy majstrowie, no to byli raczej mężczyźni. No bo każda grupa miała majstra przecież, tak?

 

A czy na hali wśród szwaczek był jakiś mężczyzna?

Nie.

 

W ogóle żadnego?

Ja sobie nie przypominam.

No tam w tej w tej krojowni byli mężczyźni też, gdzie pod te maszyny podkładano te wszystkie wykroje. No były takie komórki, że było większość mężczyzn. Ale jednak podejrzewam, że 70% pracowników to były kobiety.

 

Czy obecność związków zawodowych była jakoś dla pani istotna, czy to coś zmieniało, dawało?

No, to znaczy, no mówiłam: no były bilety, były te wczasy, poza tym ziemniaki na zimę!

 

To było dzieło związków zawodowych?

Tak!

 

Aha. I można było kupić…

To znaczy zamówić, oni kupili i jeszcze zawieźli do domu.

 

Trafiliśmy też na informację, że był radiowęzeł i gazetka.

Był radiowęzeł, owszem.

 

Trudno nam było sobie wyobrazić, jak funkcjonował, bo w tak wielu przestrzeniach tam było głośno.

Nie, na halach, tych gdzie pracowały maszyny, to tam było za głośno, ale na przykład w czasie przerwy, no to był radiowęzeł, ale to były tylko ogłoszenia jakieś takie dla pracowników, o właśnie, że są wczasy, że można się… I tam jakieś bilety, czy wczasy, jakieś takie ogłoszenia.

 

A takie propagandowe, takie polityczne, czy raczej…

Nie, nie, tylko to, co dotyczyło zakładu pracy. Natomiast tu w administracji, no to czasem i muzyka jakaś była.

 

A jaka muzyka?

No z tamtych lat! (śmiech)

 

No, to też może być różna. Bardziej rozrywkowa, czy…

Rozrywkowa. No nie, poważnej nie było. Tej klasycznej nie.

 

Rock and rolla nie puszczali może?

No może był i rock and roll.

 

No bo, aha, jeszcze kolonie dla dzieci były, no więc też jakieś tam ogłoszenia, no. Ale przede wszystkim ogłoszenia.

 

To ja mam pytanie o wyobraźnię. Jak myśli pani o pracy w „Corze”, to jakie zapachy albo dźwięki, albo smaki przychodzą na myśl? Coś takiego poza tym, co widać?

No chyba nie mam żadnego takiego.

 

Ale to, że na hali był taki hałas, że radiowęzeł nie był tam słyszalny. To już jest jakaś informacja.

No ja na tej hali byłam tylko miesiąc. To też trudno było…

 

No ale pamięta pani, że było głośno, tak?

Głośno, na pewno głośno! Ale ja tam byłam tylko miesiąc, to jeszcze nie zdążyłam się zmęczyć! (śmiech)

 

Ja jeszcze chciałam do tej muzyki nawiązać, bo mówiła pani, że w biurach zdarzało się, że leciała. Od czego to zależało? Czy ona leciała w trakcie pracy, czy w przerwach?

Całe 8 godzin mogła być, bo to zależało, kto przy tym radiowęźle był. Jak była tam, akurat dyżur pełniła jakaś tam koleżanka czy ktoś, kto nie miał zbyt wielu na przykład, no, jakichś tam pomysłów, ale jak był tam taki jeden pan, no to po prostu nie zastanawiał się, puszczał płyty i cześć! Zależy, kto to obsługiwał, no.

 

A to było tak, że można było się zgłosić na dyżur w radiowęźle?

Nie, nie, po prostu było tam kilka osób przydzielonych i oni się wymieniali.

 

I był jakiś meloman.

Widocznie meloman był, no.

 

A czy wtedy była jakaś inna atmosfera w pracy, jak cały dzień leciał rock and roll?

No myśmy… to też tak każdy zajęty pracą, więc jak ta muzyka tak tam… bo ona za głośna nie była, bo to były tak zwane te… kiedyś to się mówiło na to szczekaczki. No więc ona taka głośna nie była, więc no, no przyjemnie.

 

Czy ona była właśnie jakoś mocno zniekształcona?

No na pewno, to nie był jakiś… przecież aparatura dzisiejsza, no.

 

Bo to były takie głośniczki na na ścianie?

Głośniczki, tak, na ścianie. No tak zwane szczekaczki.

 

Czy megafony bardziej? No właśnie. Megafony czy głośniczki?

Głośniczki takie te, o. Mówię: no szczekaczki, no.

 

A czy pamięta pani z jakich materiałów szyto? Bo dużo się mówi o tym, że takie niedobre materiały były wtedy. Sztuczne.

No wtedy właśnie jeszcze tych sztucznych tak dużo nie było, ale dopiero powstawały, to znaczy zaczęły się pojawiać już. Owszem. Ja sobie pierwszą tam jakąś bluzkę kupiłam, to już też w latach 70. Taką tę, no nie wiem, nylonową czy jakąś tam. One zaczęły się dopiero pojawiać. I to też nie były jakieś mieszanki, tylko albo wełniane, albo sztuczne. Dopiero potem powstawały te wszystkie procenty różnych włókien.

 

Czyli to były głównie materiały… bawełna też czy wełna?

Bawełna i wełna. No kiedyś to były jeszcze takie tkaniny, że na przykład wełna to miała odpowiednie paski na brzegach. W zależności od tego, jaka była, ile procent wełny miała i tak dalej, to każda belka, ten materiał miał odpowiednie paski. Jak na przykład był pasek czerwony, to znaczy miała na przykład dajmy, już nie pamiętam, no to wełna 100%. Jak szary, to wełna 80%. Coś takiego.

 

A czy to były barwne materiały? Czy one się jakoś wyróżniały?

No to zależy. Wełniane, to wiadomo: raczej gładkie albo jakaś tam jodełka czy kratka, no. A te lżejsze na sukienki czy coś, no to były już też różne. I kolorowe gładkie, i we wzory.

 

A czy to było coś pożądanego, takie materiały? Niedostępnego, a pożądanego?

Nie, tych materiałów to było dużo. To mówię jeszcze wcześniej. Już później to był… był brak wszystkiego.

 

A czy ma pani jakąś pamięć jak „Cora” była odbierana przez…?

Przez nabywców, no rozumiem. No była popularna, szukano jej wyrobów, tylko mówię: nawet moja koleżanka, która pracowała ze mną w jednym pokoju, chciała koniecznie kupić płaszcz. No i za tym płaszczem, zanim go kupiła, mimo że „Cora” je produkowała, wreszcie po miesiącu chodzenia, czy tam ileś, ten płaszcz udało jej się kupić, no.

 

A jak taka jej droga wewnętrzna, żeby z tego zakładu udało jej się kupić to, co on produkuje, wyglądała?

No wiecie, w samym zakładzie też się nie dało nic załatwić. Po prostu polowała na ten sklep, który te towary dostawał. Ale on też za dużo nie dostawał, no bo to trzeba było rozprzestrzenić do wielu innych miast, czy nie wiem, czy sklepów w Warszawie. Więc ten na MDM-ie on tylko „Cory” miał, ale też dużo nie dostawał. No więc mówię: musiała… to była jak parodia, no! Tu pracowała, a płaszcza nie mogła kupić, no.

 

A jak ten sklep wyglądał? Czy on był taki, że można było z zewnątrz wejść, tak rozumiem?

Tak, tak, tak. Normalnie tak jak tradycyjny sklep.

 

A w środku pusto?

A w środku pusto.

 

I rzucano te ubrania…

Tak, od czasu do czasu, trochę.

 

I nawet wy wewnętrznie nie wiedzieliście kiedy?

Nie. No mówię, tam był ogromny rygor, nie było jakiegoś takiego, że tobie się należy bardziej, a innym mniej. Nie było takich układów.

 

A czy ze względu na to, że też były te towary eksportowe, czy była jakaś… było jakieś poczucie większej inwigilacji na przykład, takiej kontroli właśnie państwowej, jakiegoś podsłuchiwania?

Nic o tym nie wiem, ale nie przypuszczam, bo… Niemców tam nie było wciąż. Oni przywieźli, myśmy zrobili, oni odebrali, no.

 

A czy pani miała kontakty jakieś telefoniczne, telegramowe właśnie z…

Nie, to już było na wysokich szczeblach. Ja byłam zwykły pracownik.

 

Myślałam, że po prostu jak księgowy z księgowym ustala jakieś…

No, to wszystko dyrektor.

 

A coś by chciała pani powiedzieć, a jeszcze nie było na to… nie zadaliśmy takiego pytania?

A no właśnie, ja w tej chwili widzę, że to państwo mi podpowiadają jeszcze, co powiedzieć, bo mnie samej już uleciało.

 

Po to jesteśmy. Ale coś może, o coś nie zapytaliśmy, a warto?

No w tej chwili nic mi się nie… nie kojarzy. No mówię, to jest przecież 75. rok, jak stamtąd poszłam, to jest 50 lat. Więc to już tyle, to już prawie pół mojego życia.

 

To jest być może coś, co pani w ogóle nie dotyczyło ze względu na tę pracę w biurową, ale wspomniała pani o problemach służby zdrowia obecnej, a tak się zastanawiam, czy zdarzały się wypadki? Jest to praca fizyczna, wyobrażam sobie, że też może się wiązać z wieloma problemami zdrowotnymi. Czy to było zaopiekowane, czy to było takie właśnie państwo opiekuńcze?

To znaczy w ogóle uważam, narzekając oczywiście bardzo na PRL, uważam, że PRL był bardziej opiekuńczy w ogóle dla ludzi niż teraz. Teraz nikogo nic nie obchodzi, to znaczy mamy wolność, każdy sobie może robić, co chce, nikt go do niczego nie zmusza, ale sam musi o siebie pod każdym względem zadbać, prawda? A wtedy… Teraz nie ma kolonii dla dzieci, nie ma wczasów, nie ma związków zawodowych, nie ma biletów, nie ma ośrodków jakichś tam, jak to zakłady pracy miały. Teraz każdy musi się o wszystko zamartwić sam. A wtedy faktycznie, to co już wymieniłam, no poza tym była jakaś pani, która prócz tego, że mieliśmy przerwę na te posiłki, no to była jeszcze jedna pani, która obsługiwała jakiś tam saturator, a to jakieś tam mięta czy coś było do picia, czy kawa ta zbożowa. Poza tym dla kobiet było specjalne też pomieszczenie. No pan to niech nie słucha…

 

…że w tych przypadłościach swoich mogły się zgłosić. I po opatrunek, i były bidety, więc wiele dla kobiet rzeczy pod tym względem było.

 

A czy były to bezpieczne zakłady? Bo jak się nie ma wyobrażenia, no to się widzi po prostu „Ziemię obiecaną” Wajdy i tam bardzo… to są sceny drastyczne…

Nie, no. O tym to w ogóle nie mówmy, bo to jest tragedia. Więc jak ja się nieraz często powtarzam, że na PRL narzekamy i będziemy narzekać, ale jak porównamy ten krwiopijczy kapitalizm, to i tak było nieźle. No na pewno bardziej o socjal… socjal wtedy dla pracowników był lepszy niż teraz na pewno.

 

Jeżeli mogę, to bym chętnie zapytał o tę pracę w latach 90. już po „Corze”. Trochę tak pytając o te osobiste…

Aha.

 

…trudności. Na ile pani chce o tym powiedzieć?

No… tu było, tu nie było takiego… takiej, no, wielkiej właśnie, tej wielkiej fabryki, tego wielkiego szumu, tego wielkiego tłumu. Tu byliśmy no… To były tak zwane KGR-y, czyli Kierownictwa Grupy Robót rozsiane dokoła Warszawy. No były różne no… zalecenia? Nie. No…

 

Decyzje?

Decyzje też nie. No, dobrze. O, no, o, propozycje! Propozycje czy tam zamówienia różnych robót inżynieryjnych. No i tam się robiło różne rzeczy, no więc tych KGR-ów było chyba z pięć czy sześć i każdy na swoim terenie tam po prostu pracował, wykonywał różne roboty. No i tu nas było… to na Świętokrzyskiej było. Tam do tej pory są biura. Tylko inżynieria po prostu padła, bo przyszedł moment, że nikt nic od nas nie chciał. Więc przez jakiś czas żyliśmy tylko ze sprzedaży majątku, a potem jak się majątek sprzedał, to już w ogóle nie było nic. No i trzeba było… Wszyscy zostaliśmy na bruku. Drugiej pracy też nie było, bo prawie wszystkie firmy kulały. Przecież wtedy tych firm dużo padło, bardzo dużo. Bo jak na przykład padła Fabryka Samochodów, to i padło 10 innych kooperantów. No więc tragedia była, a ja jeszcze, mówię, miałam 55 lat, to już mnie nikt nie chciał. W końcu znalazłam gdzieś jakąś pracę jeszcze, że za jakieś grosze mnie tam przyjęto, bo też padali, ale jeszcze… Ale na dwa lata i znów nic.

 

To też w księgowości czy z…

Też, też, już później sama tylko księgowość była. I w inżynierii, i to była… tamta to była Spomasz chyba… To wszędzie w księgowości, ale wszystko padało. I potem już do emerytury dosiedziałam w domu, bo już nikt mnie nie chciał.

 

A mąż miał pracę?

Też nie! To znaczy z początku miał. Ale potem ich biuro też padło. Mąż był projektantem, ale też nie mieli żadnych zleceń. A tam już nie było co sprzedawać. Co biuro projektów sprzeda? No więc też zostali na lodzie.

 

Częścią tej transformacji jest to, że poginęły dokumenty. Czy pani dokumenty z „Cory”, takie kadrowe, żeby emeryturę wyliczyć, miała pani do nich dostęp?

Miałam, miałam, miałam, bo to wszystko trzymałam. Po prostu jak tylko się zwolniłam, dostałam taki dokument, no i trzymałam go w szufladzie, no. A potem jak trzeba było, no to się wyciągnęło i zaniosło do ZUS-u.

 

A czy to wymagało takiej przytomności, żeby powiedzieć: „Jeszcze poproszę taki dokument”, czy to się z automatu dostawało?

Nie, nie, z automatu.

 

Tylko trzeba było przypilnować, żeby go nie zgubić na przykład.

Tylko nie zgubić, a z automatu i z inżynierii, z każdego przedsiębiorstwa, bo w trzech w sumie pracowałam, dostawałam od razu dokument. Trzeba było po prostu pilnować w szufladzie.

 

W trzech miejscach pani pracowała przez całe życie.

Mhm. Ale to też gdyby nie to, że tej… no, z „Cory” to się sama zwolniłam. Ale już z tych dwóch pozostałych to już padły po prostu. Nie było wyjścia, musiałam.

 

Jeszcze chciałam dopytać, czy były jakieś kobiety na kierowniczych stanowiskach?

Były. Były, były. No więcej jednak na pewno było mężczyzn, ale kobiety też były. No w ostatniej pracy to właściwie ta księgowość to była taka, że była główna księgowa i ja, było nas tylko dwie. Cała księgowość. Więc tu trzeba było mieć w ogóle oczy dookoła głowy i rozum też, bo ze wszystkim te dwie osoby musiały, ze wszystkim…

 

W tej innej firmie.

Tak. Poradzić. Ze wszystkim, absolutnie ze wszystkim. A potem to już siedziałam na tym… na zasiłku dla bezrobotnych, aż do emerytury. Ciężkie to były czasy, naprawdę.

 

A myśli pani, że „Cora” musiała zniknąć?

Nie, właściwie się zdziwiłam, że jej nie ma. Może dlatego, że rynek w tej chwili jest przesycony, ale to w tej chwili, a ja nie wiem, kiedy ona przestała istnieć.

 

W 2004 zburzono budynek.

No to zanim zburzono, to też pewnie ileś tam lat trwało, że zanim go zburzyli. Bo zburzyli pewnie dlatego, że plac był komuś potrzebny, bo gdyby nie był komuś potrzebny, to by pewnie jeszcze stało.

 

Dzisiaj jest tam osiedle mieszkaniowe.

Aha. No tak, no. Deweloperowi było potrzebne, no to zburzyli. Ale mówię, teraz jest tak… rynek otwarty, a poza tym za granicą wszędzie można pojechać, sobie przywieźć. Wiecie jak kiedyś koleżanka opowiadała jeszcze w PRL-u, że jak była we Włoszech i w sklepie zbiła butelkę z szampanem, to znaczy niechcący, i oni ją w tym sklepie przeprosili i dali jej drugi, to dla nas to brzmiało jak baśń… baśń nie z tego świata, no. A teraz też u nas jest tak. Może nie… nie w 100 procentach, ale też tak pani nie… nie skarcą. Ja kiedyś sok z… niechcący mi się wysunął… też rozbiłam butelkę, no drugiego mi nie dano, ale nie kazano mi za ten zbity płacić, to już też osiągnięcie!

 

A kiedyś by kazali?

Jasne! Mowy nie było. Teraz, bo wtedy to było wszystko państwowe, no i jakby przyszedł, tak zwane remanenty kiedyś były przecież, więc wykazałoby, że kasa mniejsza, a towaru więcej. A teraz to są przeważnie jacyś prywaciarze, jakaś prywatna firma i to idzie na jej konto, no więc ona dba o klienta, więc dla niej klient ważniejszy niż butelka z sokiem. No zmieniły się relacje.

 

A chciałaby mi pani narysować stołówkę? Układ stołów…

O nie! Ne.

 

Bo sobie narysowałem, czy te stoły mogłyby być ułożone w takiej szachownicy, czy raczej…

No tak.

 

…czy tak po żołniersku w rzędzie?

Takie…

 

Tak jak na klasycznej stołówce?

Tak jak na klasycznej stołówce, one… Ona się niczym nie różniła od innych. No oczywiście tych stolików było dużo, bo… no bo ludzi było dużo, no. Wiele ludzi, osób dojeżdżało, więc…

 

To jak duża mogła być ta stołówka? Co możemy sobie wyobrazić? Sto stolików?

Mogło być i sto.

 

O Jezu, to wielka stołówka, większa niż sala weselna.

ile to mogło mieć? No z 15 na 20 mogła mieć ta stołówka.

 

Metrów.

Tak. Duża sala była.

 

Dobrze, jeżeli nie ma Pani nic do dodania, to chyba możemy kończyć. Też jest tak, że ma Pani numer do mnie. W razie czego, jak się coś przypomni albo uzna Pani, że chce nam Pani opowiedzieć drugie tyle, to śmiało.

No nie da rady. Mówię, 50 lat temu, wiele rzeczy umknęło.

 

Ale bardzo dużo się dowiedzieliśmy! Nie wiem, jakie Pani ma wrażenie, ale naprawdę bardzo dużo też i takiego kolorytu, i takich konkretów, i takich różnych…

No to, co zapamiętałam. To jeszcze w głowie zostało.

 

Bardzo dziękujemy!

 

Nie chcę zatrzymywać nagrywania, bo jeszcze coś Pani doda i będzie nienagrane.

[śmiech]

Chcesz podzielić się swoim wspomnieniem?

Kliknij i zgłoś wspomnienie! Skontaktujemy się z Tobą, żeby omówić publikację.


Dostępność zbiorów

Zbiory są dostępne w ramach licencji Creative Commons BY-NC 4.0. Oznacza to, że możesz je udostępnić używając poniższego przypisu, jednak nie w celach komercyjnych. Szczegóły na temat licencji znajdziesz tutaj ⇒


Wzór przypisu

Jadwiga Kozera, „Tu pracowała, a płaszcza nie mogła kupić”. Jadwiga Kozera wspomina „Corę”, Warszawa 2026, Grochowskie Archiwum Społeczne.


Opracowanie

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury — państwowego funduszu celowego.


Powiązane

Odkrywaj grochowskie historie

Przejdź do zbiorów